X
تبلیغات
NEW - در رابطه با میدان نقش جهان

NEW

نرم افزار های آندروید

در رابطه با میدان نقش جهان


ای هنرت سرمه ی چشم جهان 

   میدان نقش جهان اصفهان، یکی از زیباترین میدان های جهان به طول تقریبی 507 و عرض 158 متر است که همانند زنجیری چهار اثر تاریخی بی نظیر دنیا به هم پیوند داده است : مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام،  سر درب بازار قیصریه و کاخ عالی قاپو (که صائب شعر ابتدای این متن را در مورد آن سروده است).
میدان نقش جهان به جای میدان کوچکی که از دوران تیموریان باقی مانده بود احداث گردید. به هنگامی که دو مسجد امام و شیخ لطف الله و سردر بازار قیصریه ساخته شد این 3 بنا با طاقهای متحدالشکل به هم مربوط شدند و با پایان یافتن میدان و خاتمه تزئینات، کف آن شن ریزی و مسطح شد. از این زمان بود که میدان برای انجام مسابقات و بازی های معمول آن عصر مانند چوگان و قاپوق اندازی مورد استفاده قرار می گرفت و سان و رژه سربازان و سپاهیان نیز در همین محل انجام می شد. دو ستون سنگی که در جلو مسجد امام واقع شده و قرینه آنها نیز روبروی بازار قیصریه قرار دارد بیانگر انجام بازی چوگان و سایر ورزش ها در میدان می باشد

میدان نقش جهان، امروز نیز همچون گذشته مرکز شهر اصفهان است و بیش از هر جای دیگری مورد بازدید ایرانگردان و جهانگردان داخلی و خارجی واقع می شود. اهمیت این میدان هم به خاطر زیبایی و ارزش تاریخی خود میدان است، و هم به خاطر آن که چهار سمت آن را بزرگترین شاهکارهای هنر معماری عصر صفوی فرا گرفته است. در جنوب، مسجد باشکوه جامع عباسی؛ در شرق، مسجد زیبای شیخ لطف الله؛ در غرب عمارت افراشته ی عالی قاپو و در شمال سردر قیصریه و بازار بزرگ آن خودنمایی می کند. در واقع این میدان و اطراف آن مرکز ثقل آثار برجسته ی دوره ی صفوی است و در طول تاریخ نقش سیاسی،اقتصادی و اجتماعی مهمی داشته است.
    قبل از احداث این میدان، در جای آن میدان کوچکتری به نام نقش جهان از دوره ی سلجوقیان و تیموریان وجود داشته است.
    این میدان به شکل مستطیل و طول آن از شمال به جنوب در حدود 500 متر و عرض آن در حدود 150 متر است. به جز بناهای چهارگانه تاریخی در چهارسوی آن، دور تا دور میدان را غرفه های دو طبقه احاطه کرده است. در پشت غرفه های زیرین، حجره هایی هست که به سوی میدان و بازار اطراف باز می شود و اکثر آنها مغازه هایی است که پیشه وران در آن به کسب و کار می پردازند.
    به نظر عموم جهانگردان خارجی که در عصر صفوی و پس از آن اصفهان را دیده اند، میدان نقش جهان یکی از بزرگترین میدان های جهان بوده است. این میدان در دوره ی شاه عباس اول و جانشینان او محل برگزاری مراسم مختلف مانند جشن ها، مسابقات تیراندازی، چوگان بازی و رژه ی ارتش بوده و در مواقع عادی، هر گوشه ای از میدان، به جز محوطه ی اطراف عمارت عالی قاپو، به صنفی از پیشه وران اختصاص می یافت. یک روز از هفته نیز اهالی روستاهای اطراف فرآورده های خود را برای فروش به میدان می آوردند.
    سردر قیصریه در جبهه ی شمالی میدان ساخته شده است. از این سردر وارد باشکوه ترین و بزرگ ترین بازارهای اصفهان می شویم، که در دوره ی صفویه مرکز فروش پارچه های گران بها و کالاهای دیگر بوده و نمایندگان کمپانی های خارجی در آنجا حجره هایی داشته اند. این بنا و بازارهای اطراف میدان که هر کدام به صنفی از پیشه وران و صنعتگران اصفهان اختصاص داشته، در زمان شاه عباس اول احداث شده است.

  یکی از بزرگترین مستشرقین دانشمند روسیه و اروپا، استاد واسیلی ولادیمیر دودیچ بارتولد (W. Barthold) است که راجع به آسیای مرکزی و ایران زمین صاحب تصانیف فراوان است. وی متولد سال 1887 میلادی است. نوشته هایی از کتاب او در مورد میدان نقش جهان به شرح زیر است.
    مرکز شهر در قدیم و زمان حال همان میدان معروف به میدان شاه بود و هست که قصر سلطنتی و مسجد بزرگ و بازارهای عمده در آنجا واقع شده اند. در اطراف میدان شاه مثل سایر میدان های پایتخت های ایران عماراتی با طاق نماهای دو طبقه ساخته بودند که طبقه ی پایین آن مخصوص دکان ها بود. در مقابل عمارت، خیابان های مشجری با آب روان احداث کرده بودند که بعدها خراب شد و فقط قسمتی از آن در قرن نوزدهم ترمیم گردید. مسجد جامعی که شاه عباس در سال 1612 و 1613 بنا نمود در سمت جنوبی میدان واقع شده است. در قرن هیجدهم چند مرتبه آن را تعمیر و ترمیم نمودند. در سمت شمالی میدان عمارت نقاره خانه که از اسم آن معلوم است برای چه کاری اختصاص داشت واقع بود و به بازار بزرگ قیصریه وصل می شد. در سمت شرقی، مسجد شیخ لطف الله واقع شده بود و در وسط میدان تیری مرتفع بود که بر سر آن قبه ای قرار داده بودند و در مواقع رسمی قبه ی طلایی بر سر آن نصب می کردند و در مواقع تیراندازی هدف قرار می دادند. بعدها در جای آن تیر چوبه ی دار نصب شده بود. در این میدان دو ستون مرمر قرار داده بودند که در مواقع چوگان بازی که سابقا در ایران محبوب بود و حال متروک گردیده است حدود میدان بازی از روی ستون های مرمر تعیین می شد. قصر سلطنتی از سمت ایوان عالی قاپو که دوازده ستون چوبی و یک حوض مرمر در وسط داشت مشرف به قسمت جنوب غربی میدان شاه بود.
    شاه در روز عید نوروز سفرا را در همین عمارت به حضور می پذیرفت. عمارت عمده، قصر چهل ستون بود که رو به باغ ساخته شده بود و بر خلاف اسم خود فقط دارای بیست ستون چوبی بود که پایه های آنها بر روی صورت شیرهایی استوار بودند که از سنگ تراشیده شده بودند...
    ارگ شهر در سمت جنوب شرقی میدان شاه واقع بود. در زمان صفویه از مناری که داخل شهر اسم می برند که معروف به "کله منار" بود و آن را از سرهای حیواناتی که شاه در شکار کشته بود بر پا کرده بودند. هر چند کع بعضی از سیاحان (کرزن ج 2، ص 23) اظهار می دارند که در بین استخوان ها، استخوان های انسان هم دیده می شد.


    جمعیت اصفهان در زمان صفویه از روی حداقل تخمین به یک کرور(1) می رسید، لیکن در آن دوره بنا به گفته ی تاورنیه (ج 1، ص 440)شهر به استثنای میدان مرکزی و چند بازار، بیشتر به ده بزرگی شباهت داشت.

تاریخچه

 
عکس از یک جهانگرد فرانسوی در اواسط دوران قاجار
در پایان دوره قاجار، تمامی میدان نیاز به مرمت داشت

پیش از آن‌که شهر اصفهان به پایتختی ایران صفوی برگزیده شود در محل این میدان باغی گسترده وجود داشته‌است بنام «نقش جهان». این باغ همچنین محل استقرار ساختمان های دولتی و کاخ فرمانروایان تیموری و آق‌قویونلوها بود. در آن زمان بخش میْدانی باغ، «درب کوشک» نام داشت. این بخش در ضلع غربی میدان نقش جهان امروزی و در محل ساخت کاخ عالی قاپو قرار داشته‌است

در دوران سلجوقیان، دست کم بخشی از باغ نقش جهان بنام به میدان «کوشک» بوده‌است. دستگیری برکیارق از سوی برادرش محمود در این میدان رخ داده است همچنین میدان کوشک، جایگاه اعدام محکومان به اعدام و برگزاری برخی از آیین های رسمی همچون جشن نوروز بوده‌است

از ابتدای سلطنت شاه عباس اول، سطح میدان در اندازه بسیار بزرگتر از میدان کوشک سابق تسطیح شده و بارها آیین چراغانی و آتش‌بازی در آن برپا شده‌است منابع گوناگون، بنای به شکل فعلی را در دوره سلطنت شاه عباس اول و به سال ۱۰۱۱ قمری دانسته‌اند.احتمال دارد که بنای این میدان از روی نقشهٔ میدان حسن پادشاه در تبریز برداشت شده باشد استاد محمدرضا و استاد علی‌اکبر اصفهانی، نام دو تن از معمارانی است که میدان را طرح ریزی نموده و آن را به شکل فعلی بنا نهاده‌اند. نام این دو معمار بر سردر بناهای پیرامونی میدان به چشم می‌خورد.

فکر تاریخ کرد راغب و گفت
شد در کعبه در صفاهان باز

با محاسبهٔ حروف ابجد مصراع دوم این شعر تاریخ اتمام ساخت (۱۰۴۶) به دست می‌آید. در طول دوران ساخت میدان و پس از آن در سراسر دوران صفویه، میدان زنده و فعال بوده، لیکن در دوران شاه سلیمان و شاه سلطان حسین، به تدریج از رسیدگی به میدان خودداری شده‌است. در ایام سلطنت شاه سلطان حسین، جوی‌های آب به تدریج راکد شده و آخرین درختان باقیمانده از درختانی که شاه عباس به دست خود کاشته بود، خشکیده‌اند

در دوره قاجار، این میدان نیز مانند سایر بناهای تاریخی اصفهان مورد بی‌توجهی قرار گرفت. بخش‌هایی از میدان در طول دوران آشفتگی ایران از حمله اشرف افغان تا استقرار حکومت قاجاریه، تخریب گردید. بخش‌هایی نیز از جمله عمارت نقاره‌خانه در دوره قاجار از میان رفت. از زمان حکومت رضا شاه تا امروز، کار مرمت و بازسازی این ابنیه بطور مداوم ادامه دارد

ابنیه پیرامونی

و در پیرامون میدان، مشهورترین و عظیم‌ترین بناهای تاریخی اصفهان مانند مسجد جامع عباسی یا مسجد شاه (در ضلع جنوبی)، مسجد شیخ لطف‌الله (در ضلع شرقی)، عمارت عالی‌قاپو (در ضلع غربی) و سردر قیصریه (در ضلع شمالی) ساخته شده‌است. اطراف میدان را چهار بازار بزرگ احاطه کرده‌اند. عایدات چهار بازار اطراف میدان، در سال ۱۰۱۷ قمری وقف چهارده معصوم شده‌است.همزیستی ابنیه تجاری با ساختمان‌های حکومتی و مذهبی و همچنین وجود قدیمی‌ترین دروازه بازی چوگان جهان در میانه میدان از جاذبه‌های معماری میدان است

مسجد جامع عباسی

نوشتار اصلی: مسجد جامع عباسی
ورودی مسجد جامع عباسی

این مسجد، مهم‌ترین مسجدی است که از دوره صفویان در ایران برجای مانده‌است. کار ساخت این مسجد در سال ۱۰۲۰ هجری قمری آغاز شده و تزئینات نهایی آن در زمان شاه سلیمان به سال ۱۰۴۷ ه.ق. (معادل ۱۶۱۲ میلادی الی ۱۶۳۰ م.[) پایان رسیده‌است. معمار این مسجد استاد علی اکبر اصفهانی و کتیبه سر در آن به خط علیرضا عباسی است. علاوه بر آن کتیبه‌های دیگری به خط عبدالباقی تبریزی و محمدرضا امامی در جای جای مسجد وجود دارد. ارتفاع گنبد این مسجد ۵۲ متر، ارتفاع مناره‌های اصلی ۴۸ متر و ارتفاع مناره‌های ورودی ۴۲ متر است.از ویژگی‌های این مسجد کاشیکاری بسیار زیبا و هنرمندانه، رابطه معماری و بصری مسجد و مناره‌های چهارگانه آن با میدان، نابرابری محور میدان با قبله و تصحیح آن در دهلیزهای ورودی و بازتاب صدا در زیر گنبد مسجد است. این مسجد در گذشته به نام‌های مسجد مهدی، مسجد جامع، مسجد سلطانی، مسجد شاهی، جامع کبیر عباسی و مسجد شاه معروف بوده و امروزه مسجد امام نامیده می‌شود.

سر در قیصریه

نوشتارهای اصلی: سردر قیصریه و بازار اصفهان
قیصریه در زمان ناصرالدین‌شاه سه طبقه بود

سردر قیصریه بنایی است در ورودی اصلی بازار بزرگ اصفهان. این بنا در گذشته نه‌چندان دور دارای سه طبقه و اکنون دارای دو طبقه‌است. طبقه سوم آن که تخریب شده، نقاره‌خانه را تشکیل می‌داده‌است که در آن با صدای موسیقی، اوقات روز را اعلام می‌کرده‌اند. این سر در به بازار بزرگ اصفهان باز می‌شود و در گذشته راه اصلی بازار اصفهان بوده‌است سردر قیصریه شامل چهار درب فرعی، یک دروازه اصلی و یک حوض بوده که حوض آن حدود دهه ۱۳۴۰ شمسی به باغچه تبدیل شد ولی اکنون احیا شده‌استعلت نامگذاری این بنا، شباهت آن به یکی از بناهای شهر قیصریه بوده‌است. بر بالای سردر، نقاشی‌هایی به قلم رضا عباسی به چشم می‌خورد. ناقوس دیر هرمز و همچنین ساعت موجود در قلعه پرتغالی‌های جزیره هرمز،(به قطر حدود ۸۰ سانتیمتر) پس از فتح آن جزیره به اصفهان آورده شد و در بالای این سردر نصب شد

تالار موسیقی عالی‌قاپو
نوشتار اصلی: مسجد شیخ لطف‌الله
داخل گنبد شیخ لطف‌الله

مسجد شیخ لطف‌الله یکی از بناهای پیرامونی میدان است که به عنوان مسجد اختصاصی شاه عباس بکار می‌رفته  این مسجد به دستور شاه عباس ساخته شده‌است و تامارا سون (به انگلیسی: Tamara sonn) آن را به عنوان یکی از زیباترین بناهای مذهبی دنیا عنوان می‌کند این بنا در سمت مشرق میدان قرار دارد. این مسجد در دوره قاجار به شدت تخریب شد و در زمان رضا شاه بازسازی گردید کاشیکاری فعلی پوشش بیرونی آن مربوط به سال ۱۳۱۵ شمسی است. گنبد این بنا ۳۲ متر ارتفاع داشته و ساخت آن ۱۷ سال به طول انجامیده‌است تفاوت این بنا با سایر مساجد دوره صفوی این است که مسجد شیخ لطف‌الله دارای صحن نیست و مناره نیز ندارد. سردر مسجد به قلم ثلث علیرضا عباسی خوشنویس معروف صفوی مزین است.

ابنیه تخریب شده

جستار وابسته: میله قپق
غیر از ابنیه‌ای که اکنون موجودند، یادبودهای دیگری نیز در میدان نقش جهان وجود داشته که به تدریج کابرد خود را از دست داده و از میان رفته‌اند. سرستون‌های مرمرین که احتمالاً از تخت جمشید شیراز به اصفهان آمده بودند(یکی به چهلستون منتقل شده و دیگری در موزه ایران باستان تهران قرار دارد)، ۱۱۰ عراده توپ اسپانیایی (غنیمت فتح جزیره هرمز به وسیله امامقلی خان) و میله قپق به ارتفاع چهل متر در مرکز میدان (که امروزه به کلی از میان رفته‌است) از آن‌جمله‌اند.همچنین در مجاورت مسجد شیخ لطف‌الله، مدرسه‌ای به نام مدرسه خواجه‌ملک (بعدها مدرسه شیخ لطف‌الله) وجود داشته که در زمان قاجاریه از میان رفته است.

کارکرد گذشته

این میدان در سدهٔ یازدهم هجری قمری (سدهٔ هفدهم میلادی) یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های جهان بوده‌است. شوالیه ژان شاردن فرانسوی میدان نقش جهان را زیباترین میدان دنیا می‌دانسته‌است. در دوره شاه عباس و جانشینان او، این میدان محل بازی چوگان، رژهٔ ارتش، چراغانی، و محل نمایش‌های گوناگون بوده‌است. دو دروازه سنگی چوگان از آن دوره هنوز در میدان باقی است که از انجام ورزش چوگان در آن دوره حکایت می‌کند و قدیمی‌ترین دروازه چوگان دنیاست. طرح این میدان تا جایی در نحوه اجرای بازی چوگان تاثیر داشته است که زمین‌های ورزشی هارلینگام و سایر زمین‌های چوگان معروف، کم و بیش از روی این میدان ساخته شده‌اند. این میدان همچنین محل برگزاری جمعه بازارهای عظیم بوده‌است. یکی از اولین مراسم رسمی که در این میدان برگزار شده‌است، بازگشت پیروزمندانه امامقلی‌خان از فتح جزیره هرمز به پایتخت (اصفهان) بوده‌است. شاردن نقل می‌کند که در مواقع جشن، تا پنجاه هزار چراغ در میدان روشن می‌شده‌است. شرح مفصل این میدان را جهانگردان نامدار اروپایی مانند شوالیه شاردن، ژان باتیست تاورنیه، پیترو دلاواله، سانسون، انگلبرت کمپفر و دیگران که از روزگار صفوی به بعد از اصفهان دیدن کرده‌اند، به‌دست داده‌اند و همه آنان زیبایی میدان را ستوده‌اند.

کارکرد امروزین

آمدوشد با درشکه در محوطه میدان

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این میدان محل برگزاری نماز جمعه و اجتماعات سیاسی نیز می‌باشد. چمن‌های این میدان همچنین تبدیل به فضایی برای نشستن خانواده‌ها در جوار اجاق گاز پیک‌نیکی شده که منظره خوشایندی برای گردشگران نیست. تردد خودروها در بخش‌هایی از میدان هنوز ممنوع نشده‌است.تصویر بخشی از این میدان، بر پشت اسکناس‌های بیست‌هزار ریالی درج شده‌است.

در این سال‌ها، بین شهرداری اصفهان و یونسکو درباره مخدوش شدن نمای میدان به‌دلیل وجود برج جهان‌نما در نزدیکی میدان، گفتمان زیادی صورت گرفته‌است.

صنایع دستی

حجره‌های دور تا دور میدان از گذشته‌های دور به فروش صنایع دستی اشتغال دارند. اگرچه در سال‌های اخیر ورود صنایع دستی چینی و پاکستانی موجب کاهش رونق فروش صنایع دستی اصیل ایرانی شده بود، ولی با موانع قانونی به تدریج فروش صنایع دستی خارجی در این حجره‌ها محدودتر شده‌است در حال حاضر خطر تغییر کاربری این فروشگاه‌ها از صنایع دستی به اسباب بازی و خوراکی، هویت میدان را تهدید می‌نماید. به همین لحاظ مقرر گردیده تا در سال ۱۳۸۹، پرونده ثبت ملی و جهانی صنایع دستی میدان امام تشکیل گردد.گاه خود میدان نقش‌جهان نیز دستمایه هنر هنرمندان قرار گرفته‌است.

ثبت جهانی و ماجرای برج جهان‌نما

برج جهان‌نما پس از تعدیل ارتفاع

میدان نقش‌جهان در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۱۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است. همچنین این میدان در اردیبهشت ۱۳۵۸ و جزء نخستین آثار ایرانی میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت جهانی رسیده‌است. طرح موضوع منظر فرهنگی در اجلاس یونسکو برای آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی، و پس از آن ساخت برج جهان‌نما به ارتفاع ۵۰ متر(در ۱۴ طبقه) در فاصله ۷۰۰ متری میدان نقش جهان(و در منظر تاریخی و فرهنگی میدان) در سال ۱۳۷۵ موجب شد تا موضوع قرارگرفتن میدان در فهرست «میراث درخطر» یونسکو برای اولین بار در سال ۱۳۸۰ طرح گردد سهامدار اصلی این برج شهرداری اصفهان بود و شورای شهر اصفهان در حمایت از شهرداری، دخالت یونسکو را محکوم می‌کرد

با اصرار شهرداری بر ادامه کار، یونسکو در سال ۲۰۰۲ بازرسانی را برای بازدید از محل به اصفهان فرستاد. بازرسان یونسکو اعلام کردند «میدان نقش جهان را نمی‌توان منفرد و مجزا از اطراف آن دید.» این کارشناسان افزودند «خط آسمانی و منظر تاریخی و فرهنگی میدان نقش جهان مخدوش شده و دولت ایران موظف است نسبت به تعدیل برج جهان‌نما اقدام نماید.» بر همین اساس سازمان یونسکو تا فوریه ۲۰۰۴ به ایران مهلت داد تا نسبت به تصحیح برج اقدام کند.

+ نوشته شده در  سه شنبه 1391/08/23ساعت 9:23 قبل از ظهر  توسط کلانتر  |